Portal Tygodnik Powszechny (3 lutego 2026) prezentuje rozmowę z prof. Maciejem Janowskim, autorem książki „Karpaty”, który przedstawia góry jako przestrzeń historycznej wolności, mobilności i przemian kulturowych. Podkreśla podobieństwa pomimo granic, wpływ kolonizacji wołoskiej oraz modernizacyjne zmiany w religijności górali. Janowski postrzega Karpaty jako region bez centrum, gdzie historia toczy się intensywnie, choć na marginesie państwowych narracji.
Naturalistyczne redukcje w służbie relatywizmu historycznego
Prof. Janowski konstruuje swą opowieść na fundamencie modernistycznego redukcjonizmu, sprowadzając dzieje Karpat do procesów geograficznych i ekonomicznych: „na 100 metrów różnicy wysokości temperatura spada średnio o pół stopnia; wtedy rolnictwo staje się trudne”. Tymczasem De Fide Catholica naucza, że historia ludów to przede wszystkim dzieje ich relacji z Bogiem, a nie termodynamicznych współczynników. Autor świadomie pomija kluczowy fakt: iż to właśnie przez Karpaty rozprzestrzeniała się katolicka kontrreformacja, a klasztory bernardyńskie czy misje jezuickie kształtowały kulturową tożsamość regionu.
Religijność góralska może być następstwem tamtej modernizacji, a nie zacofania
To zdanie demaskuje prawdziwy cel narracji: przedstawienie wiary jako produktu społecznych przemian, a nie nadprzyrodzonego daru. Pius X w Lamentabili sane potępił podobne błędy jako „przemilczenie spraw nadprzyrodzonych będące najcięższym oskarżeniem” (propozycja 58). Gdy Janowski zachwyca się „artystyczną ekspresją” drewnianych kościołów, nie dostrzega ich prawdziwej funkcji: bycia Bogum domum – miejscem Ofiary Mszy Świętej i sakramentalnego życia.
Kulturowy synkretyzm jako narzędzie dechrystianizacji
Promowanie „kulturowej jedności Karpat” poprzez zestawianie kalwińskiego pastora z wołoskimi pasterzami to klasyczny przykład ekumenicznego zamętu. Autor bezkrytycznie powtarza węgierską frazę „granica nas przekroczyła”, nie zauważając, że prawdziwą granicą jest tu linia rozdziału między prawdziwą wiarą a herezją. Kościół zawsze nauczał, że „poza Kościołem nie ma zbawienia” (Sobór Florencki, 1442), podczas gdy w prezentowanej wizji wszystkie religie stają się równorzędnymi elementami „górskiej mozaiki”.
W opisie cerkwi w Dubovej z ikoną przedstawiającą Hagię Sophię profesor popada w typowy dla modernizmu archeologizm: traktuje symbolikę sakralną jako produkt wymiany kulturowej, nie zaś jako narzędzie teologicznego przekazu. Tymczasem Pius XII w Mediator Dei przypominał, że sztuka sakralna ma przede wszystkim prowadzić duszę do Boga, a nie być dokumentem historycznych wpływów.
Mit „górskiej wolności” versus katolicka nauka społeczna
Koncept „wolności chłopskiej” jako rzekomego antidotum na „czarny obraz pańszczyzny” to próba narzucenia współczesnych lewicowych kategorii na rzeczywistość przednowoczesną. Janowski pomija fakt, że to właśnie Corpus Christi Christianum stworzyło podwaliny praworządności poprzez:
- Niezbywalne prawa rodziny i gminy wywodzące się z prawa naturalnego
- Instytucję sądów kościelnych strzegących sprawiedliwości
- Etykę pracy opartą na benedyktyńskiej zasadzie ora et labora
Gdy autor zachwyca się mobilnością handlarzy z Orawki docierających „nawet nad Adriatyk”, przemilcza kluczową rolę katolickich bractw kupieckich i systemu jarmarków opartych na kalendarzu liturgicznym. To nie „górska wolność”, lecz katolicki ład społeczny umożliwiał bezpieczną wymianę dóbr w oparciu o etykę chrześcijańską.
Modernistyczna religijność jako owoc apostazji
Najjaskrawszą herezją artykułu jest teza, że „nowoczesna szkoła państwa liberalnego” odpowiada za religijność masową, co określone zostało jako „druga epoka konfesjonalizacji”. To jawne zaprzeczenie nauki Leona XIII z Rerum novarum, gdzie papież wskazywał, że prawdziwa odnowa społeczna musi opierać się na odrzuceniu liberalizmu i powrocie do zasad Ewangelii. Janowski nie dostrzega, że austriacki system edukacji był początkiem laicyzacji prowadzącej do dzisiejszej apostazji Europy Środkowej.
Opisywany „ruch skautowski” z 1991 roku to już jawny przykład posoborowej deformacji. Prawdziwy skauting katolicki, jak przedwojenne Harcerstwo Polskie, opierał się na zasadzie: „Jeden Bóg, jedna wiara, jeden Kościół”, a nie na multikulturowych eksperymentach w duchu „spotkania pod tureckim minaretem”.
Karpacka anarchia kontra królestwo Chrystusa
Zamiast widzieć w Karpatach część Regni Christi, autor promuje wizję „historii bez centrum”, co stanowi dokładne odzwierciedlenie modernistycznej negacji Chrystusowego panowania nad narodami. Pius XI w encyklice Quas primas nauczał: „Królestwo naszego Odkupiciela obejmuje wszystkich ludzi – jednostki, rodziny, państwa”, podczas gdy Janowski głosi kulturowe rozproszenie jako wartość samą w sobie.
Demaskując tę herezję, sięgnijmy do słów kardynała Pie: „Gdy Bóg zostaje odsunięty, jego miejsce zajmuje milion bożków”. Opisywane „podobieństwa kulturowe” między spiskimi miastami a siedmiogrodzkimi wsiami są w istocie świadectwem katolickiej uniwersalności – ale tylko dopóki pozostają w łączności z Rzymem. Gdy zaś stają się samouwielbieniem „górskiej odrębności”, przeistaczają się w bałwochwalczą karykaturę.
Przedstawiona w artykule wizja Karpat jako „przestrzeni bez centrum” jest duchowo tożsama z modernistycznym projektem Kościoła posoborowego – struktury pozbawionej dogmatycznego rdzenia, gdzie każda „lokalna specyfika” ma równe prawa z depozytem wiary. Katolik zaś wie, że jak nauczał św. Jan Chryzostom: „Gdzie Kościół, tam i serce świata”.
Za artykułem:
Karpaty bez granic: górska wolność i historia bez stolic (tygodnikpowszechny.pl)
Data artykułu: 03.02.2026
