Krytyka modernistycznego dialogu z judaizmem: analiza stanowiska ks. prof. Waldemara Rakocy
Streszczenie artykułu i teza krytyczna
Portal eKAI (13 lutego 2026) publikuje artykuł ks. prof. Waldemara Rakocy CM, emerytowanego profesora teologii biblijnej KUL, w którym autor analizuje kontrowersje wokół dialogu chrześcijańsko-żydowskiego. Rakocy odrzuca etniczne rozumienie wybrania Izraela, twierdzi, że przymierze synajskie wygasło, a Żydzi obecnie nie są „ludem wybranym”, ponieważ odrzucili Chrystusa. Podkreśla, że Żydzi potrzebują nawrócenia tak samo jak poganie, a dialog z judaizmem powinien być dwustronny i prowadzić do ewangelizacji, nie zaś do jednostronnych ustępstw. W kwestii modlitwy konsekracyjnej popiera formułę „za wielu” przeciwko „za wszystkich”. Artykuł, choć opiera się na tradycyjnej egzegezie, zawiera pewne niedociągnięcia w rozumieniu szczególnej roli Żydów w planie Bożym (Rz 11) i może prowadzić do nadmiernego zaniedbania ich przyszłego powołania, co stanowi lukę w kontekście niezmiennej doktryny.
Poziom faktograficzny: biblijne podstawy i ich interpretacja
Rakocy poprawnie odwołuje się do kluczowych tekstów Nowego Testamentu:
– Rz 9,6-8: „Nie wszyscy, którzy pochodzą z Izraela, są Izraelem” – rozróżnienie między etnicznym Izraelem a ludem Bożym.
– Rz 11,16b-24: metafora drzewa oliwnego – odcięcie gałęzi (Żydzi) i wszczepienie pogan.
– Hbr 8,13: „Powiedział bowiem: 'Nowe przymierze’, pierwsze uznał za przestarzałe; a to, co się przedawnia i starzeje, zanika.”
– 2 Kor 3,7-10: przymierze synajskie jako „posługiwanie śmierci” w przeciwieństwie do chwały przymierza nowego.
Jego interpretacja jest w większości zgodna z tradycją, ale zawiera istotne uproszczenia. Na przykład twierdzi, że „przymierze na Synaju wygasło, ponieważ było 'posługiwaniem śmierci’”. To prawda, ale należy rozróżnić: przymierze z Abrahamem (Gn 15) i Dawidem (2 Sm 7) są wieczne i niezłomne, podczas gdy przymierze synajskie (wyjście) było warunkowe i zastąpione przez Nowe Przymierze. Artykuł nie precyzuje tej różnicy, co może prowadzić do wrażenia, że całe Stary Testament jest nieaktualny, podczas gdy jego zasady moralne i obietnice pozostają w mocy (por. Mt 5,17-19).
Poziom językowy: ton i retoryka jako symptom teologicznej zgnilizny
Rakocy używa języka naukowego, ale z wyraźnym zaangażowaniem polemicznym. Jego styl jest raczej suchy i analityczny, co odróżnia go od emocjonalnych apeli współczesnych ekumenistów. Jednakże pojawiają się sformułowania, które mogą być nadmiernie wykluczające:
– „Są grupą etniczną (społecznością) wybraną w pewnym momencie historii jako locus divinae revelationis; następnie część z nich… Nigdy etniczny, biblijny Izrael jako całość nie stanowił ludu wybranego.”
– „Wyznawcy prawa mojżeszowego nie poznali prawdziwej natury Bóg” – to stwierdzenie, choć prawdziwe w sensie pełni objawienia, może być źle zrozumiane jako pogardliwe.
Ton artykułu jest przeciwwagi wobec współczesnego dialogu, który często prowadzi do synkretyzmu. Jednak w ataku na „jednostronny dialog” Rakocy może przesadzać, gdy pisze: „z takich spotkań korzyść dla siebie odnoszą jedynie wyznawcy prawa mojżeszowego”. To zbyt absolutne stwierdzenie, które nie pozostawia miejsca na łaskę Bożą działającą nawet w niejednorodnych kontaktach.
Poziom teologiczny: konfrontacja z niezmienną doktryną
1. Status wybrania Żydów
Rakocy słusznie podkreśla, że wybranie jest kategorią zbawczą, nie etniczną. Jednak jego stwierdzenie „nie są ludem wybranym” jest zbyt kategoryczne wobec Rz 11,28-29: „Co do Ewangelii, wrogowie z waszego powodu; co do wyboru, umiłowani z powodu ojców. Bo darem łaski i wezwaniem Bożym nie ma żalu.” Bóg nie odwołał swojego przymierza z Abrahamem (Rz 11,29), a „cały Izrael zostanie zbawiony” (Rz 11,26) na końcu czasów. Artykuł pomija tę przyszłą obietnicę, skupiając się na obecnym „odcięciu”. To ważne, ale niepełne. De fide jest, że Bóg nie porzucił całkowicie swojego ludu (Rz 11,1-2). Rakocy prawie to mówi, ale nie podkreśla dostatecznie, że Bóg ich „umiłowani” pomimo obecnego odrzucenia.
2. Przymierze synajskie
Jego stanowisko, że przymierze synajskie wygasło, jest zgodne z Hbr 8,13. Jednak w Quas Primas Pius XI podkreśla, że królestwo Chrystusa obejmuje wszystkich ludzi, w tym Żydów: „Panowanie Jego mianowicie nie rozciąga się tylko na same narody katolickie… lecz panowanie Jego obejmuje także wszystkich niechrześcijan” (w. 28). Syllabus of Errors Pius IX potępia błąd 77: „W obecnych czasach nie jest już pożądane, aby religia katolicka była jedyną religią państwa.” Choć to o państwach, wskazuje na konieczność uznania prymatu Chrystusa nad wszystkimi. Rakocy nie odwołuje się do tej encykliki, ale jego myśl jest zgodna: Chrystus jest jedynym Zbawicielem.
3. Czy Żydzi wierzą w prawdziwego Boga?
Artykuł twierdzi: „Izrael odrzucił Boga Jahwe, bo Jezus jest Bogiem Jahwe… Odrzucenie Syna Bożego jest odrzuceniem Boga.” To zgodne z 1 J 2,23: „Każdy, kto się zapiera Syna, nie ma też Ojca.” Jednak należy rozróżnić: Żydzi wierzą w Boga Stwórcę, ale nie uznają pełni objawienia w Trójcy Świętej. Syllabus błąd 1 potępia panteizm, ale nie bezpośrednio judaizm. Tradycyjnie Kościół uczył, że judaizm jest religią przygotowującą, ale po Chrystusie staje się niedoskonała. Artykuł dobrze to oddaje, ale jego język „nie poznali prawdziwej natury Boga” może być zbyt ostre. Lamentabili sane exitu Pius X potępia błędy modernistyczne, które relatywizują objawienie. Rakocy nie popełnia tego błędu.
4. Funkcja przykazań
Rakocy poprawnie przedstawia paulińskie rozumienie: przykazania uświadamiają grzech (Rz 3,20; 7,7), a nie dają mocy do spełnienia. Duch Święty daje tę moc. To zgodne z tradycją. Jego krytyka żydowskiego rozumienia przykazań jako środka do zbawienia jest trafna. Jednak w części chrześcijańskiej (zwłaszcza wśród tradycjonalistów) może istnieć skłonność do „judaizmu” poprzez nadmierny nacisk na prawo zamiast na łaskę. Artykuł to dobrze diagnozuje.
5. Dialog z judaizmem
Tu artykuł jest najbardziej wartościowy. Rakocy odrzuca jednostronny dialog, gdzie chrześcijanie ustępują, a Żydzi nie nawracają się. To zgodne z tradycyjną misją Kościoła: ewangelizacja wszystkich narodów (Mt 28,19). Syllabus błąd 78 potępia pogląd, że wolność kultów „bardziej sprzyja zepsuciu moralnemu”. Artykuł nie mówi wprost o wolności religijnej, ale jego stanowisko jest przeciwwagą wobec ekumenizmu, który relatywizuje prawdę. Quas Primas Pius XI podkreśla, że królestwo Chrystusa jest duchowe, ale obejmuje całe życie społeczne, więc dialog może mieć sens tylko jeśli prowadzi do uznania Chrystusa jako Króla.
6. „Za wielu” vs „za wszystkich”
Rakocy popiera „za wielu” (hyper pollōn) na gruncie tekstualnym i teologicznym. To zgodne z tradycją łacińskiej Mszy („pro multis”) i z nauczaniem, że Chrystus zginął za tych, którzy skorzystają z łaski (por. J 10,15). Zmiana na „za wszystkich” po Soborze Watykańskim II jest kontrowersyjna i nie ma podstaw w tekście greckim. Artykuł tu jest tradycyjny i poprawny.
Poziom symptomatyczny: błąd jako owoec soborowej rewolucji
Artykuł Rakocy jest reakcją na modernistyczny dialog wprowadzony przez Sobór Watykański II (Nostra Aetate) i późniejsze dokumenty (np. „We Remember: A Reflection on the Shoah”). Jego krytyka jednostronnego dialogu, gdzie chrześcijanie przyjmują żydowskie perspektywy, jest uzasadniona. Współczesny „dialog” często prowadzi do synkretyzmu, gdzie różnice są zacierane, a rola Chrystusa jest relatywizowana. Rakocy widzi to i ostrzega.
Jednak jego stanowisko ma luki:
– Nie podkreśla dostatecznie, że Bóg nie porzucił całkowicie Izraela (Rz 11,1-2, 25-26). To może prowadzić do antysemickich nacechowań, których Kościół zawsze potępił.
– Jego język o „grupie etnicznej” może zbyć teologiczną głębię przymierza z Abrahamem, które pozostaje w mocy (Rz 9,4-5).
– Brak odwołania do Quas Primas czy Syllabus osłabia argumentację, choć sama myśl jest zgodna.
Równowaga destrukcja–konstrukcja
Artykuł Rakocy skutecznie demaskuje błędy współczesnego dialogu:
– Odrzuca etniczny pogląd na wybranie.
– Potwierdza wygaszenie przymierza synajskiego.
– Podkreśla konieczność nawrócenia Żydów przez Chrystusa.
– Krytykuje jednostronność dialogu.
– Broni tradycyjnej formuły „za wielu”.
Jednakże konstruktywna wiadomość – że Bóg nadal miłuje Żydów i ma dla nich plan (Rz 11) – jest zbyt słabo wyartykułowana. Tradycyjna doktryna mówi, że Żydzi są „przez swoje odrzucenie bogactwem świata” (Rz 11,12) i że ich przywrócenie będzie jak „życie z martwych” (Rz 11,15). Artykuł tego nie podkreśla, co może prowadzić do myśli, że judaizm jest całkowicie odrzucony przez Bóg, podczas gdy Bóg nadal działa w ich sercach (por. Rz 2,14-16).
Wnioski końcowe
Artykuł ks. Rakocy jest w większości zgodny z integralną wiarą katolicką sprzed 1958 roku. Jego egzegeza biblijna jest solidna, a krytyka modernistycznego dialogu trafna. Jednakże w kluczowej kwestii roli Żydów w planie Bożym (Rz 11) zawiera lukę, która może prowadzić do niedostatecznego uznania dla ich przyszłego powołania. W świetle Quas Primas Pius XI, królestwo Chrystusa obejmuje wszystkich, więc ewangelizacja Żydów jest obowiązkiem Kościoła, ale nie może iść w parze z pogardą czy zaprzeczeniem specjalnej roli, jaką Bóg nadal im przeznacza (Rz 11,28-29). Syllabus of Errors Pius IX potępia błędy liberalne i indyferentyzm; arcybiskup Rysi reprezentuje podejście, które wchodzi w interakcję z tymi błędami. Rakocy przeciwstawia się temu, ale powinien to robić z większą teologiczną precyzją, odwołując się do pełni nauczania św. Pawła.
Ostatecznie, artykuł jest cenną ripostą na soborowy ekumenizm, ale wymaga uzupełnienia o pełnię nauczania Rz 11, aby uniknąć skrajności antysemickich (których sam nie popiera) i pozostać wiernym całej tradycji.
Za artykułem:
Ks. prof. Rakocy: Żydzi potrzebują Chrystusa tak samo jak reszta ludzkości (ekai.pl)
Data artykułu: 13.02.2026
