Artykuł z „Tygodnika Powszechnego” (26 maja 2026) przedstawia rozmowę z Łukaszem Michalskim, dyrektorem Państwowego Instytutu Wydawniczego, z okazji 80-lecia tej instytucji. PIW, uratowany przed likwidacją dziewięć lat temu, przeżywa renesans: wydaje monografie władców polskich, otwiera nowe serie prozy, organizuje kluby książki i planuje setki tysięcy dodruków dla bibliotek. Michalski mówi o „ciągłości tradycji intelektualnej”, brakach w tłumaczeniu klasyków humanistyki i roli instytucji kultury w utrzymaniu poziomu. Jednak cała ta opowieść, mimo pozornej powagi, rozgrywa się w próżni duchowej – jak wszystko, co powstaje w świecie, który odrzucił Chrystusa Króla.
Poziom faktograficzny: instytucja odrodzona, ale w ciemności
Fakty przedstawione w artykułie są wewnętrznie spójne i nie budzą wątpliwości historycznych. Państwowy Instytut Wydawniczy, założony w 1946 roku, przeszedł od stanu „kompletnej ruiny” – zagrzybionej biblioteki, złamanych podłóg, braku pracowników merytorycznych – do stanu, w którym realizuje ambitne projekty wydawnicze. Seria „Poczet Władców Polskich”, kluby książki, festiwal PIWonalia, plan dodruku 80 tytułów dla pięciuset instytucji – to realne, mierzalne działania. Rozmówca precyzuje też stosunek do rynku: PIW nie wchodzi w literaturę gatunkową ani w komercyjnie najpopularniejsze obszary, ponieważ „wydawałoby nam się nieetyczne, żeby jako instytucja kultury wchodzić w te przestrzenie, które rynek dobrze obsługuje sam”. To stanowisko jest godne uznania w świecie, gdzie wszystko zredukowano do zysku.
Jednakże sama skala ambicji – stu pięćdziesięciu kluczowych książek humanistycznych, które „nigdy nie ukazały się po polsku” – ujawnia paradoks. Mowa o brakach w tłumaczeniu tekstów XIX i XX wieku, o „zaległościach wobec najbardziej rozwiniętych kultur europejskich”. Ale jakie kultury europejskie ma na myśli rozmówca? Te, które od trzystu lat odwracają się od Boga? Te, które po Soborze Watykańskim II zredukowały człowieka do autonomicznego podmiotu praw człowieka, a nie grzesznika potrzebującego zbawienia? Artykuł milczy o tym, że prawdziwy deficyt polskiej kultury nie polega na braku tłumaczeń Heideggera czy Borgesa, lecz na zupełnym wytępieniu z obiegu duchowego tych autorów, którzy napisali o Chrystusie Królu, o sakramentalnym porządku, o nadprzyrodzonym celu człowieka. Gdzie w planach PIW-u jest seria „Klasycy teologii katolickiej”? Gdzie tłumaczenia św. Tomasza z Akwinu, św. Roberta Bellarmina, św. Alfonsa Liguoriego – tych, których pisma są fundamentem nie tylko wiary, ale całej cywilizacji zachodniej, o której rozmówca tak lubi mówić?
Poziom językowy: pozorna powaga, naturalistyczny słownik
Język artykułu jest staranny, pełen konstruktywnych metafor („słoje w drzewie”, „cięcie i szlifowanie diamentu”, „kopalnia”) i emanuje spokojną pewnością siebie człowieka, który wie, co robi. Michalski mówi o „ciągłości tradycji intelektualnej”, „trwaniu instytucji”, „jakości kulturowej” – to słownik wartości, które w świecie pozytywistycznym zastępują to, co naprawdę ważne. Brak w nim jednak słów, które w przedsoborowym katolicyzmie były oczywiste: łaska, zbawienie, Kościół, Chrystus, ofiara, grzech, wiara. Kultura jest traktowana jako samoistna wartość, a nie jako służba prawdzie objawionej.
Szczególnie symptomatyczny jest fragment o „Obłędzie” Jerzego Krzysztonia: „Jest bardzo ciężka percepcyjnie, a po jej przeczytaniu niełatwo się podnieść”. To zdanie, wypowiedziane z lekką ironią, jest jednocześnie przyzwoleniem na to, że literatura ma być „ciężka” i „niepodnosząca” – jakby celem kultury było pogłębienie egzystencjalnego dyskomfortu, a nie prowadzenie duszy do Boga. W przedsoborowym rozumieniu literatura piękna, nawet trudna, miała być ancilla theologiae (służebnicą teologii) – prowadzić czytelnika ku prawdzie, dobru i pięknu, które są w Bogu. Tutaj natomiast mamy literaturę jako „skarbnicę”, z której można sięgać po „nieoczywiste nazwiska i tytuły” – jakby kultura była muzeum osobliwości, a nie drogą ku Zbawicielowi.
Poziom teologiczna: kultura bez Chrystusa jest bałwochwalstwem
Pius XI w encyklice Quas Primas (1925) jednoznacznie nauczał: „Królestwo Chrystusa obejmuje wszystkich ludzi – jak o tym mówi nieśmiertelnej pamięci Poprzednik nasz, Leon XIII – panowanie Jego nie rozciąga się tylko na same narody katolickie, lecz obejmuje także wszystkich niechrześcijan, tak, iż najprawdziwiej cały ród ludzi podlega władzy Jezusa Chrystusa”. To oznacza, że każda kultura – w tym polska – musi być podporządkowana prawu Bożemu i uznawać panowanie Chrystusa Króla. Inaczej staje się bałwochwalstwem – kultem stworzenia zamiast Stwórcy.
Artykuł o PIW-ie jest tego jaskrawym przykładem. Cała narracja buduje obraz kultury jako autonomicznej przestrzeni, w której człok sam decyduje, co jest ważne, co warto tłumaczyć, co „nadbudowuje się powoli”. Nie ma w niej miejsca na uznanie, że prawdziwa kultura katolicka nie jest „tradycją intelektualną” w sensie świeckim, lecz życiem w łasce Bożej, przekazywanym przez Kościół, sakramenty i Magisterium. Kultura bez Chrystusa jest jak ciało bez duszy – może wyglądać na żywe, ale jest martwa.
Błędne jest również samo pojęcie „instytucji kultury” jako gwaranta „pewnego poziomu i pewnej jakości kulturowej”. W przedsoborowym rozumieniu jedynym gwarantem prawdziwej kultury jest Kościół katolicki, który przez wieki wychowywał artystów, fundował uniwersytety, chronił dziedzictwo anku. Instytucje świeckie, nawet państwowe, mogą tylko wtórzyć za Kościołem – a nie zastępować Go. Jak pisał Pius IX w encyklice Quanto Conficiamur Moerore (1863): „Eternal salvation cannot be obtained by those who oppose the authority and statements of the same Church and are stubbornly separated from the unity of the Church”. Kultura, która nie prowadzi do zbawienia, jest kulturą grzeszną – nawet jeśli wydaje „Poczet Władców Polskich”.
Poziom symptomatyczny: owoc apostazji posoborowej
Artykuł z „Tygodnika Powszechnego” jest typowym produktem mentalności posoborowej – tej samej, która zredukowała Kościół do „wspólnoty wiernych”, Eucharystię do „wieczerzy”, a kapłana do „moderatora”. „Tygodnik Powszechny” od dziesięcioleci jest jedną z najważniejszych platform neokatolicyzmu w Polsce – pisma, które pod pozorem „otwartości” i „dialogu” systematycznie podważało niezmienną wiarę. Fakt, że artykuł o PIW-ie ukazał się właśnie tu, nie jest przypadkiem – to ten sam świat, który w 1968 roku przyjął nową „mszę”, w 1978 roku zabrał św. Piusa X z kalendarza, a w 2025 roku pochował uzurpatora Bergoglio z „honorami papieskimi”.
Michalski mówi o „spokoju” jako największym życzeniu dla PIW-u: „Chciałbym po prostu, żebyśmy mogli we względnym spokoju robić tę robotę”. Ale prawdziwy pokój – pax Christi – nie jest świeckim spokojem instytucji kultury. Jest darem Chrystusa, który mówi: „Pokój zostawiam wam, pokój mój daję wam” (J 14,27). Ten pokój nie zależy od aprobaty ministerstwa ani od nakładów dwutysięcznych. Zależy od zjednoczenia z Bogiem w sakramentach, w prawdziwej Mszy Świętej, w posłuszeństwie prawdziwemu Magisterium.
Artykuł jest więc nie tylko relacją o jubileuszu wydawnictwa – jest symptomem świata, który zgodził się na kulturę bez Chrystusa. Świata, w którym „słoje w drzewie” zastępują łaskę uświęcającą, a „cięcie diamentu” – ofiarę na Kalwarii. Świata, w którym instytucje kultury zastępują Kościół, a „tradycja intelektualna” – Objawienie.
Prawda, której artykuł nie chce znać
Prawdziwa kultura katolicka nie jest „skarbnicą zapomnianych tytułów” ani „siecią wydarzeń tworzonych z partnerami”. Żyje tam, gdzie jest ważna Msza Święta – według wiecznego mszału św. Piusa V, gdzie kapłan mówi „Hoc est enim corpus meum” z pełną wiarą, że pod postaciami chleba i wina znajduje się prawdziwy Chrystus – Bóg i Człowiek. Żyje tam, gdzie sakrament pokuty obmywa rany duszy, gdzie biskupi z ważnymi sakrami nauczają niezmiennie, a Chrystus Król panuje niepodzielnie.
Pius XI w Quas Primas przestrzegał: „Niech więc nie odmawiają władcy państw publicznej czci i posłuszeństwa królującemu Chrystusowi, lecz niech ten obowiązek spełnią sami i wraz z ludem swoim, jeżeli pragną powagę swą nienaruszoną utrzymać, i przyczynić się do pomnożenia szczęścia swej ojczyzny”. Polska – i jej instytucje kultury – potrzebuje nie „spokoju instytucji”, lecz powrotu do Króla Chrystusa. Bez tego każdy „Poczet Władców Polskich” będzie tylko zbiorem portretów ludzi, którzy bezpowrotnie odeszli – a każdy dodruk 80 tytułów – książkami, które nie prowadzą do zbawienia.
Prawdziwy pokój – „pax Chrysti in regno Chrysti” – jest możliwy jedynie w Królestwie Chrystusa. I to tam, a nie w kolejnej serii wydawniczej, polska kultura znajdzie swoje odniesienie. Dopóki jednak instytucje takie jak PIW będą budować „kulturę długiego trwania” bez Boga, ich praca będzie jak słońce bez ciepła – świecić może, ale nie ogrzewać. A polska inteligencja – ta, która „wciąż chce kupować książki” – będzie czytacie o „Obłędzie” Krzysztonia, zamiast o Łaski, która wycofuje z obłędu.
Tylko prawdziwy Kościół katolicki – ten, który trwa w wiernych wyznających wiarę integralnie, pod przewodnictwem biskupów z ważnymi sakrami i kapłanów ważnie wyświęconych – jest depozytariuszem prawdy i prawdziwej kultury. Wszystko inne jest inscenizacją, udawaniem, bałwochwalstwem. I żadna ilość dodruków nie zastąpi jednej Mszy Świętej odprawionej w duchu prawdziwej wiary.
Za artykułem:
Kultura długiego trwania. 80. urodziny Państwowego Instytutu Wydawniczego (tygodnikpowszechny.pl)
Data artykułu: 26.05.2026
