Portal „Tygodnik Powszechny” publikuje felieton Olgi Drendy poświęcony Andrzejowi Wajdzie, w którym autor omawia wybrane filmy reżysera przez pryzmat etnografii i osobistych doznań widzowych. Tekst koncentruje się na wątku „wielkiego tematu polskiego” w twórczości Wajdy oraz na jego dokumentach o sztuce outsiderów, całkowicie pomijając moralne i religijne wymiary dzieł filmowych oraz rolę sztuki w królestwie Chrystusa.
Faktograficzna jednostronność wyboru tematów
Artykuł selekcjonuje fakty w sposób jednostronny, skupiając się na aspektach etnograficznych (ceramika iłżecka, kolekcjonerstwo sztuki ludowej) i osobistej narracji autorki. Wymieniane filmy Wajdy („Niewinni czarodzieje”, „Ziemia obiecana”, „Wesele”, „Popioły”) są rozważane wyłącznie pod kątem artystycznym czy historycznym, bez odniesienia do ich treści moralnej czy zgodności z katolicką etyką. Na przykład, wątek konia z „Popiołów” jest przedstawiony jako „straszna historia” w kontekście legendy, ale nie jest poddany ocenie pod kątem profanacji, okrucieństwa czy naruszenia godności stworzenia – kwestii kluczowych w nauczaniu Kościoła o sztuce i moralności.
Pominięto również fakt, że wiele filmów Wajdy, zwłaszcza tych z okresu socrealizmu (jak „Pokolenie”), zawierało warstwę ideologiczną zgodną z ówczesną polityką, co w świetle encykliki Quas primas Piusa XI („Królestwo Odkupiciela naszego obejmuje wszystkich ludzi”) powinno być oceniane przez pryzmat podporządkowania sztuki prawu Bożemu, a nie interesom partyjnym czy narodowym.
Ton laicki i brak odwołań do sacrum
Język artykułu jest celowo laicki, oparty na subiektywnych odczuciach („ja bardziej polubiłam się z Wajdą”, „da się zobaczyć, że wątku ludowego musiało mu może na co dzień trochę brakować”). Unika się terminologii teologicznej czy moralnej, a nawet słowa „Bóg”, „Kościół”, „sacrum”. W opisie dokumentu „Zaproszenie do wnętrza” podkreśla się „wielki temat polski” i świat outsiderów, ale nie wspomina się o ich stosunku do wiary czy łaski. Taka narracja jest typowa dla laicyzacji kultury, potępianej przez Piusa IX w Syllabus of Errors (error 55: „The Church ought to be separated from the State, and the State from the Church”), rozciągniętej na sferę sztuki.
Felieton przyjmuje założenie, że sztuka jest autonomiczną sferą, w której ocena moralna jest zbędna lub nienależyta. To przejaw modernistycznego relatywizmu, odrzuconego przez św. Piusa X w encyklice Pascendi Dominici gregis i dekrecie Lamentabili sane exitu, które potępiają pogląd, że dzieła sztuki mogą być oceniane wyłącznie przez kryteria estetyczne czy historyczne, bez uwzględnienia prawa naturalnego i objawienia.
Teologiczne pominięcia: królestwo Chrystusa nad sztuką
Najbardziej rażącym brakiem jest całkowite pominięcie nauczania Kościoła o panowaniu Chrystusa nad wszystkimi dziedzinami życia, w tym nad sztuką. Encyklika Quas primas Piusa XI stanowi, że Chrystus „ma władzę nad wszystkimi stworzeniami” i że „nie ma w nas władzy, która by wyjęta była z pod tego panowania” – co obejmuje także twórców i odbiorców sztuki. Sztuka, jako ludzka działalność, podlega prawu naturalnemu i musi służyć chwale Boga oraz zbawieniu dusz (por. Dekalog, pierwsze przykazanie).
Wajda, jako artysta, odpowiada przed Bogą za treści swoich filmów. Felieton nie zadaje sobie pytania, czy jego dzieła – zwłaszcza te zawierające sceny przemocy, erotyki czy moralnego relatywizmu (np. „Ziemia obiecana”) – przyczyniają się do uświęcenia duszy widza, czy też stanowią przeszkodę w drodze do nieba. Milczenie na ten temat jest grzechem zaniechania, sprzecznym z obowiązkiem katolika (a fortiori katolickiego dziennika) „przygotowywać i przyspieszać” powrót społeczeństwa do Chrystusa Króla (por. Quas primas).
Dodatkowo, encyklika Piusa XI ostrzega przed „zeświecczeniem czasów obecnych”, które „odmawia Kościołowi władzy nauczania ludzi, wydawania praw, rządzenia narodami”. Sztuka, jako forma nauczania i kształtowania opinii, podlega tej samej zasadzie: musi być poddana autorytetowi Kościoła, a nie kaprysom artysty czy modom kulturowym. Felieton Drendy, chwalący Wajdę za „wielki temat polski” bez krytycznej oceny jego treści, jest przykładem tej właśnie sekularyzacji.
Symptomatyczny przykład laicyzacji katolickich mediów
Tekst ukazuje głęboki kryzys katolickiej tożsamości w mediach, które mają formę katolicką („Tygodnik Powszechny”), ale treść pozbawioną jest integralnego katolicyzmu. To dokładne spełnienie erroru 77 z Syllabus of Errors Piusa IX: „In the present day it is no longer expedient that the Catholic religion should be held as the only religion of the State, to the exclusion of all other forms of worship.” W przypadku sztuki oznacza to, że katolickie media nie uznają już obowiązku promowania wyłącznie dzieł zgodnych z wiarą, lecz traktują wszystkie formy artystyczne jako równorzędne.
Felieton nie zawiera nawet jednego odwołania do Pisma Świętego, encyklik czy dokumentów Kościoła w kontekście oceny sztuki. Jest to typowe dla postsoborowej „duchowości”, która redukuje wiarę do prywatnych odczuć i laickich kategorii, odcinając ją od życia publicznego i kultury. W świetle Quas primas takie podejście jest sprzeczne z „panowaniem Zbawiciela naszego” nad „życiem prywatnym, rodzinnym i publicznym”. Sztuka, jako element życia publicznego, musi być poddana „prawu Bożemu” (por. Syllabus, error 56: „Moral laws do not stand in need of the divine sanction”).
W konsekwencji, felieton nie jest jedynie neutralnym opowiadaniem o filmie, lecz akulturacją laicyzmu w katolickim dzienniku. Demaskuje on systemową apostazję, o której pisał św. Pius X w Pascendi: moderniści „wszystko odnosić chcą do człowieka, a Bóg wykluczają” – tak też autor, omijając Boga i Kościół, redukuje sztukę do ludzkich subiektywnych doznań.
Sztuka, jako działalność ludzka, podlega absolutnemu panowaniu Chrystusa Króla i musi być oceniana przez pryzmat prawa naturalnego i objawienia. Felieton „Tygodnika Powszechnego” stanowi przykład odrzucenia tej zasady na rzecz laicyzacji kultury, potępionej przez Piusa IX i Piusa X.
Za artykułem:
W poszukiwaniu Wielkiego Tematu Polskiego. Wajda, jakiego nie znacie (tygodnikpowszechny.pl)
Data artykułu: 03.03.2026
