Portal „Tygodnik Powszechny” (9 czerwca 2026) publikuje wywiad z Moniką Wolting, badaczką literatury na Uniwersytecie Wrocławskim, która opisuje projekt badawczy analizujący polską prozę jako „sejsmograf nastrojów społecznych”. Badaczka z dumą relacjonuje, że jej zespół wykorzystuje literaturę do przewidywania konfliktów międzynarodowych, a jego usługi korzystały z Ministerstwo Obrony Niemiec, Unia Europejska i NATO. Wolting przedstawia literaturę jako „mapę regionów kryzysowych”, która pozwala wychwytywać sygnały zapowiadające zarówno lokalne, jak i międzynarodowe konflikty. Ta wizja, pozornie naukowa i pożyteczna, jest w istocie manifestacją głębszego przekonania, że człowiek i jego twórczość stają się narzędziem w rękach technokratycznych elit, a nie bytem o nadprzyrodzonej godności, którego przeznaczenie wykracza poza politykę i ekonomię.
Literatura jako narzędzie w rękach technokracji
Projekt Moniki Wolting, opisany w portalu „Tygodnik Powszechny”, jest jaskrawym przykładem, jak dziedzina humanistyczna zostaje zredukowana do funkcji instrumentalnej wobec struktur władzy świeckiej. Badaczka mówi wprost: „Z Waszej pracy korzystało Ministerstwo Obrony Niemiec, Unia Europejska, NATO. Udowodniliście, że w literaturze – z dużym wyprzedzeniem – można wychwycić sygnały zapowiadające zarówno lokalne, jak i międzynarodowe konflikty.” To stwierdzenie, pozornie satysfakcjonujące dla naukowca, jest w istocie poważnym symptomem utraty autonomii dziedziny duchowej i intelektualnej. Literatura, która powinna być przede wszystkim świadstwem ludzkiego ducha, okiem dostrzegającym prawdę o człowieku i Bogu, staje się tu narzędziem wywiadu wojskowego i planowania geopolitycznego.
W ujęciu katolickim, człowiek jest bytem stworzonym na obraz i podobieństwo Boga (Rdz 1,26), a jego twórczość artystyczna powinna być wyrazem tej godności, prowadząc ku Prawdzie, Dobru i Pięknu. Św. Jan Paweł II w liście do artystów (1999) przypomina, że sztuka jest „formą szczególnego świadectwa obecności człowieka w świecie”, która „wyraża niewidzialne, przenikając tym, co widzialne”. Redukcja literatury do „sejsmografu” społecznych nastrojów, do „siatki pozwalającej mierzyć drgania”, jest niemal bluźnierstwem wobec jej istoty. To jakby powiedzieć, że Eucharystia służy głównie do kalorycznego odżywiania, a nie do zjednoczenia z Chrystusem. Wolting nie widzi w literaturze dzieła ducha, lecz jedynie materiał do analizy socjologicznej i politycznej.
Naturalistyczna redukcja człowieka do „nastrojów”
Analiza językowa wywiadu ujawnia, że słownik używany przez Wolting i jej zespół jest słownikiem psychologii behawioralnej i socjologii, a nie antropologii chrześcijańskiej. Mówi się o „nastrojach społecznych”, „emocjach”, „lęku”, „gniewie”, „wstydzie”, „resentymentach”. Te kategorie, choć użyteczne w badaniach empirycznych, są całkowicie niewystarczające, by uchwycić pełnię ludzkiego istnienia. Człowiek w ujęciu katolickim nie jest zbiorem „nastrojów” czy „emocji”, lecz osobą, czyli bytem rozumnym i wolnym, zdolnym do poznania Boga i odpowiedzi na Jego wezwanie. Św. Tomasz z Akwinu w Summa Theologiae (I, q. 29, a. 1) definiuje osobę jako „samodzielnie istniejący byt w naturze rozumnej”, który „jest najdoskonalszym ze wszystkich bytów w przyrodzie”. Redukcja człowieka do „nastrojów” jest więc nie tylko naukowo niedostateczna, ale i duchowo niszczycielska.
Wolting mówi: „W fabułach, dialogach i obrazach literackich istnieją wzory tworzące matryce potencjalnych napięć i polaryzacji. Bywają one aktywizowane i instrumentalizowane w praktykach dezinformacyjnych.” To stwierdzenie, choć zawiera ziarno prawdy o mocy narracji, jest w istocie apologią technokratycznego zarządzania społeczeństwem. Zamiast wskazywać na potrzebę duchowego odrodzenia, na konieczność nawrócenia i zbawienia, badaczka proponuje „projektowanie działań naprawczych – kontropowieści, które staną na drodze resentymentów”. To jest język inżynierii społecznej, nie zaś mowa o prawdzie o człowieku i jego przeznaczeniu.
Brak fundamentu w Prawdzie
Fundamentalnym brakiem całej koncepcji Wolting jest całkowite pominięcie, że literatura – i sztuka ogólnie – ma sens tylko w odniesieniu do Prawdy. Bez Prawdy nie ma piękna, a bez piękna nie ma prawdziwej sztuki. Św. Augustyn w De Vera Religione (XXXII, 58) uczy, że „prawda jest tą rzeczą, która pokazuje to, co jest”. Piękno jest zaś „promiennością prawdy”, jak mówi św. Tomasz (STh I, q. 39, a. 8, ad 2). Gdy literatura przestaje być poszukiwaniem prawdy o człowieku i Bogu, staje się jedynie grą z emocjami, manipulacją nastrojami, narzędziem w rękach tych, którzy chcą kształtować społeczeństwo według swoich projektów.
Wolting nie zadaje sobie fundamentalnego pytania: dlaczego polska literatura jest tak negatywna wobec sąsiadów? Dlaczego „85 proc. analizowanych tekstów zawiera ciężar mitycznej przeszłości”? Odpowiedź nie leży w samej „dezinformacji” czy „lęku”, lecz w głębszym, duchowym kryzysie narodu, który od dziesięcioleci jest poddawany procesowi sekularyzacji i odchodzenia od wiary katolickiej. Polska literatura odzwierciedla stan duszy narodu, który, odarty z duchowego fundamentu, szuka sensu w pamięci historycznej, w resentymentach, w stereotypach – ale nie znajduje ukojenia, bo nie szuka Źródła Prawdy i Życia.
Triada dezinformacyjna bez wyjścia
Wolting wskazuje na „triadę dezinformacyjną: lęk, wstyd i gniew” jako główne emocje kształtujące polską literaturę i podatność na dezinformację. Mówi: „Lęk szuka prostego wyjaśnienia, gniew szuka winnego, wstyd – narracji o czystości i autentyczności, które go uśmierzą. Dezinformacja dostarcza wszystko naraz.” To jest trafna obserwacja socjologiczna, ale całkowicie niewystarczająca teologicznie. Lęk, wstyd i gniew są konsekwencjami grzechu i braku zjednoczenia z Bogiem. Św. Paweł w Liście do Rzymian (7,18-20) opisuje to napięcie: „Dobrego, którego chcę, nie czynię; złe zaś, którego nie chcę, popełniam.” Rozwiązaniem nie jest „kontropowieść” czy „mediacja” w sensie socjologicznym, lecz nawrócenie, pokuta, zjednoczenie z Chrystusem w sakramencie.
Wolting mówi: „Zaledwie 34 proc. analizowanych tekstów zawiera pozytywne wzorce autonomii i mediacji. Literatura nie modeluje tego, jak rozmawiać z kimś, kto myśli inaczej. Jak negocjować. Jak nie eskalować.” To jest prawdziwy i bolesny obraz polskiej literatury, ale nie powinno się go obwiniać za to, co jest konsekwencją głębszego problemu. Polska literatura nie modeluje mediacji, bo sam naród polski, odarty z duchowego fundamentu, nie potrafi modelować mediacji w swoim życiu. Kto nie zna pokoju w sobie, nie może go dawać innym. Kto nie spotkał Chrystusa, nie może Go przekazywać.
Polska wieś jako obraz zepsucia
Szczególnie wstrząsający jest opis polskiej wsi w literaturze, który przedstawia Wolting: „Książki utwierdzają nas w krytycznym obrazie tego świata, ponieważ zawierają obraz bardzo przemocowy: mężczyźni stosują przemoc wobec kobiet, rodzice wobec dzieci, a Kościół to już w ogóle wobec wszystkich.” To jest obraz społeczeństwa, które odrzuciło Chrystusa i Jego prawo. Gdy naród odwrócił się od Kościoła, od sakramentów, od życia duchowego, nie mogło zachować harmonii w rodzinie i wspólnocie. Przemoc, która opisuje Wolting, jest konsekwencją nie „krytycznego obrazu wsi”, lecz odrzucenia Boga i Jego prawa.
Wolting pyta: „Tracimy złudzenia dotyczące własnej przeszłości?” i odpowiada: „Sądzę, że my w ogóle nie przerobiliśmy w literaturze czasów PRL-u oraz czasów transformacji.” To jest prawda, ale nie w pełni wyjaśniona. Polska literatura nie „przerobiła” PRL-u, bo naród nie „przerobił” swojej relacji z Bogiem. Dopóki nie nastąpi prawdziwe nawrócenie, dopóty literatura będzie odzwierciedlać stan duszy narodu, który szuka prawdy, ale nie chce iść do Źródła Prawdy.
Brak mediacji i autonomii
Wolting kończy wywiad stwierdzeniem: „Mediacja – między miłością a prawdą, między wiernością rodzinie a wiernością pamięci – to jest właśnie ten typ narracji, którego w polskiej literaturze dramatycznie brakuje.” To jest najważniejszy wniosek całego wywiadu, choć sama badaczka nie wyciąga z niego właściwych wniosków. Brak mediacji między miłością a prawdą jest konsekwencją braku prawdziwej miłości, która zawsze jest zjednoczona z prawdą. Św. Paweł w Liście do Efezjan (4,15) uczy, aby „mówić prawdę w miłości”, bo tylko w ten sposób możemy „wzrosnąć w Nim we wszystkim”. Gdy miłość jest oddzielona od prawdy, staje się sentymentalizmem lub egoizmem. Gdy prawda jest oddzielona od miłości, staje się suchym doktryniarzmem lub legalizmem.
Polska literatura, jak pokazuje Wolting, nie potrafi łączyć miłości z prawdą, bo sam naród polski od dziesięcioleci jest poddawany procesowi, który rozdziela to, co Bóg połączył. Odrzucenie Chrystusa Króla z życia publicznego i prywatnego, o którym mówił Pius XI w encyklice Quas Primas (1925), nie mogło pozostać bez wpływu na kulturę i literaturę. Gdy naród nie uznaje panowania Chrystusa, traci zdolność do prawdziwej mediacji, do pojednania, do autentycznego dialogu.
Kontrrewolucja duchowa jako jedyne wyjście
Wolting i jej zespół proponują „kontropowieści” jako remedium na dezinformację i resentymenty. To jest typowo nowoczesne, technokratyczne rozwiązanie, które nie dotyka sedna problemu. Prawdziwą „kontropowieścią” jest tylko jedna: powrót do Chrystusa i Jego Kościoła. Dopóki Polska nie odzyska duchowego fundamentu, dopóty jej literatura będzie odzwierciedlać chaos i rozpacz, a nie piękno i prawdę.
Św. Pius X w encyklice Pascendi Dominici gregis (1907) ostrzegał przed modernizmem, który redukuje wiarę do „uczucia religijnego” i subiektywnego przeżycia. Dzisiejsza polska literatura, jak pokazuje Wolting, jest właśnie takim „uczuciem religijnym” – pełna emocji, lęków, gniewu, ale pozbawiona Prawdy, która daje sens i kierunek. Tylko powrót do niezmiennego nauczania Kościoła katolickiego, do sakramentów, do życia w łasce uświęcającej, może przywrócić polskiej literaturze jej prawdziwy sens i piękno.
Podsumowanie
Wywiad z Moniką Wolting, opublikowany w „Tygodniku Powszechnym”, jest cennym dokumentem stanu polskiej kultury i literatury. Pokazuje naród, który jest zagubiony w stereotypach, lękach i resentymentach, który potrafi diagnozować swoje problemy, ale nie potrafi znaleźć rozwiązania, bo szuka go w złym miejscu – w technokracji, w socjologii, w „kontropowieściach”, a nie w Chrystusie. Prawdziwą „mapą regionów kryzysowych” nie jest literatura, lecz serce człowieka, które, zanim zostanie uzdrowione, musi spotkać Lekarza – Jezusa Chrystusa, który jedynie ma moc odpuszczać grzechy i przywrócić pokój.
Za artykułem:
Stereotypy i uprzedzenia. Tak polska literatura widzi świat (tygodnikpowszechny.pl)
Data artykułu: 09.06.2026
